top of page

mo-teny

Esclavage et Marronnages.001.jpeg

Esclavage et MARRONNAGES
Refuser la condition servile à Bourbon (île de La Réunion) au XVIII siècle
Sous la direction de Gilles Pignon et J.F.Rebeyrotte

(Edit. Riveneuve)
 


Mo-Teny (Patrimwane-La)

Anpar ali,  koman an zépïng lalwès planté dann kré bwa-d’rin, koman doulèr i pèz an rézon paranpar lokor sanm lokèr !

Anpar ali, koman flèr pozé si fonzon son zépol, karès dofé la ni lis son po blé, blé koman koulèr nitane(1), blé koman kourone son rwayom, lot koté lao !

 

Anpar ali lamémwar-la, gèt koman li kour, koman li désot, koman li kapay  lélan  dann kré laravine, koman li pou fane lodèr péyi-lakot-la, bordé lamor dann koko-sasèr son bann !

Loron-la lapa pou li dawar, tro an masikrok somanké, tro an makot-malout, kinmsa tousa légliz fané an saplé, koman lanbrokin pou anvizaz lasivilité…!

 

Anpar tousala, maronaz-la koman fangok ! 

Lo ti konm lo gro, sa in bordir lavi san lasinn pou li, sa in promès pou Bondyé, tout son lantouraz la pa fé vwayaz; sa bal-kanon dann vant komandèr, sa santous si lalang kolon, sa in soulang moraingy(2) dann bal tafta(3) lapatri, sa in lanvi-lamour dann karo laforé-bénoun(4)..!

Kosa ou koné, si lo gou vavangaz-la pankor glis dann out palé doré ?

Kosa ou koné si patrimwane-la, si zistwar bann zanar la fane an boufad  par koté bèrtèl ou lé né ?

 

Lokor An Lansiv

-Aou moun ousa ou ?

-Moi, j’ai désauté la mer moi.., sa fé in bout-tan astèr; mon laryèr-aryèr mémé té i rakont  komsa :  "Zot dadabé Tsiadiana (qu’on ne bat pas) la ariv Bourbon dann« bato » son monmon;  pèrsone té i koné pa, lovant té pankor gonflé kan L’Orore(5) la souk ali. Dikou, zazakèl-la té zamé koni son papa, in gran kador i di; akoz-saminm, souvan-défwa lanuit, i prétan son léspri té fofil, parèy navé dé kor, inn pou lamizèr lavi, lot pou plonz dann basin-lo syèl ranpli kintana-zétwal(6) ! 

 

Dopi-lèr, amwin osi m’i sar vavang dann piton-zamal pou sèy mazine figir ondevo(7) zanar-la(8), son kor sakalav, son léspri bara.

Tousala lé lwin, lé vré, mé kinmsa, dann mon tréfon, santiman maronèr-la i koul an lavalas kètfwa…!

 

-Ou fé pa in tronpézon là, kan ou di maronèr ?

-Non va, listwar péyi-la lé koulé dann bin maronaz dopi son promyé dégré sa. Ou koné, na zistwar lékol, sanm zistwar lalanp; sakinn son vérité i paré, sétaki i plant paviyon, ali minm i fane lakoulèr.

 

Dopi mon kour préparatwar, latèr-la sa té koman in tonm ranpli lor ramasé, koman in koko la pankor fann, ousa mwin té wa riyink  lakok. Astèr m’i koné lo grin-la sa in foré pou antour lamèr ranpli véli pou bann razana(9); sa vèrsan gramoun la sèrv amwin pardsi mon zasyèt lakantine.

 

Mon papa té in garson Bwa-d’pom, té tyinbo bèf dopi laz névan dann bitasyon kolon. Sèl zafèr li la aprann lékol, té fé siyon pou fane mayi. Té pa in boug kouyon pour otan, navé laréflèksyon, kinm té mank lintélizans,  konm li té di.

 

Mon monmon, ti-litone angansé sanm Sèr-laprovidans, ali osi navé son gabyé; lamin-sa té vif pou rapyésé, pou tiz dofé, pou koul kafé, léspri-sa té égizé koman larlwa sérémoni.

 

Tanzantan, in dimans, nou tout té i pran lokar koté d’rivir-dé-pli pou rann vizit Granpèr-Fernand. M’i ansouvyin ankor, son boukan pandiyé si kap par-avan Dyoré; navé in rédiyon pou ariv anlèr, nou té blizé mars katpat pou désot-sa, pou pa savir dann fon. Pou bann zanfan lavil konm nou, térin-la té i rézone koman in paradi sarzé lasoufrans. Tout té gayar pou war, tout té an doulèr davwar..!

 

Kan m’i fèrm lo zyé, m’i antan koman langaz mon marinn té an parabol : -« Ti-kabo, ti-kayout, alé ramas in pé sousout pou mèt-o-fé, profit labrèz lé for, koson pankor ginÿ manzé dopi granmatin ». Anou, an zorèy-malout dann marmit pwa, sitantèlman dolo-fré kaskad dann golèt banbou pou binÿ nout kor koman lo pyé kanbar.

 

In bozour, pou klèr mon lésplikans, mwin la oz domann ali :

-Marinn (Mémé), kosa Granpèr la fé aou ?

-Li té toy amwin tro !
-Marinn, m’i konpran pa ..

-Dann tan-la té i kit, té sépar pa (maryaz-la té pa badinaz), sakinn navé son « bourèr » planté dann son boubou lavi, sakinn navé son priyèr, son lotèl, son lorgèy amasé dann zano-lor i tak tabèrnak…!
-Mé, nèf zanfan-la ?
-In pé dann lamin Marie, lot dann lamin lavi mon zanfan; dann tan-la n’i té sonÿ patat, sousou, volay, koson, té kas pa latèt, navé touzour in pyé brèd dan lakour, in vèrzé-vwazin pa tro lwin, té ginÿ partaz lavi, konmkifo, in min té lav lot (kinmsa té koz pa bonpé); larivir té saroy pa ryink lo ros, navé zangiy, sévrèt, sanm bousrong, kiswa inn ou lot, navé touzour in kari lamizèr, sansa in brèd mafane pou sézi nout palé; pa konm koméla-la, kosa ou vé planté, kwé ou soré kab sonÿé dann in karé béton, ou lèv ou dor, ou fé vativyin dovan-déryèr, ou gard in pé latélé.. anfin, pou sàk néna m’i vé dir !

 

Angaroté Dann Bèrso Lalang

Un kangourou entre dans le cirque..
Sa té mon loson Daniel et Valérie pou loswar; K pou zanimo, QUE pou landrwa !

É pou pa ou oubli (konm di monmon) fo mazine sa konmsa : laké kangourou lapa laké lo sirk.. !

 

Mé kwé fout-ilé kangourou sanm lo sirk, in zimaz san lodèr, san léspri pou mwin (!), pa konm in toupi, in zagat, in bèf, in kobay, pa konm nout larmé pizon dann pyé lila, minm pa koman in zanblon byin roz, sansa in gouyav blan, kisrès in grin kasi bouyi n’i té ginÿ anfilé pou fé kado ! Pa tousa, zis in loson té falé larg parkèr dovan lamontrèr (!), sansa, anpar byin lo dwa, sabouk-la (karé an laliminyom) té paré pou fyak out « m‘i koné pi », paré pou grèf out margot sanm in dilèksi. Kisa i yinm lo kou ? Pèrsone !

 

Bin pou anpar bèzman, té falé kal in pé pli lwin, asiz dann fon, kasyèt déryèr inn pli gro ké ou, té falé disparèt, éfas out kor. Kaf aou, Yab aou, Tigri, Rouzon, tout minm sos, konmsa-la minm doplis-an-plis pyé vavang-la té in soulazman pou lapèr, kamaléon-la té in lokipasyon pou lotan; konmsa-la minm déor té nout dédan, ousa léspri Tsidiana té ranpli gonblo nout kèr, pou fé ténir anou dobout (!), ziska dann ron kabar : 

 

Amwin zako lakrwazé

Gèt mon kor laminé 

Tawar trwamar mon vi
Sonÿ kann, fé lèv Tanbi

Dépay mayi

Sa té pa in révolisyon fini

Sa té an zarboutan pou langazman mon fangourin sanm mon moulin

 

Gèt anou, koman n’i dans
Pou vomi lapinn, pou kas laont

Pou plant lansor koman an piton dann kayout péyi-la

Gèt koman nou pou bat lang-la 

Dann son léstré gansé

Pou fé arkil sarèt bann malisyé maloki  (plantèr bèk si lalïng) 

I vé pa kont zanpoul zot léné (zournalyé lékipman)

 

Maronaz

Sakinn son bal kan lalimir i tinn

Lomét i vèy komandèr

Komandèr i vèy travayèr

Travayèr i vèy solèy lévé 

Solèy i  aspèr ti-brine tonbé

Largamas An Kabar Dann Kavèrn Gafourn

Il est loin le temps mahavèl de cette île, effacé des mémoires incultes, tous ces lieux intimes consacrés à la mort, d’avoir tant espéré de la liberté. De cette amnésie distillée, ne s’élèvent plus que quelques chants des anciens, greffés aux images ajoupa, des gétali  sur fond d’arôme du bourbon pointu, et quelques balades en randonnées agencées GR par la nouvelle Colonie.


J’y cherche l’âme, fanahy(10) prostrée au creux des grottes de nos îlets corporels, mais l’écho de ma quête me renvoie aux manuscrits des scribes, porteurs des trois fléaux, usant de la terreur, du sol, de l’équilibre..!

 

Comment fuguer de ce labyrinthe, fuir ces cales circulaires blaké au mazout; les ventres des montagnes sont inscrites au bélova des cartes à présent, et nul abri toléré, si ce n’est ces gîtes étoilés aux allures insolentes de Tapénak.

 

Il me faut me résigner, comme ce père illettré, à construire en aveugle, car du plan il n’y voyait que les formes ! 

Tanbour-la, sa gildiv(11) déviré an roulèr-zordi

Démavouzèr pou ansèrv mon K ou vé pa kozé, kinmsa méday i briy si out léstoma-zaboté.

Kavya-la, sa méné mon bil déléyé pou is kodi mon W dann ron boulouzé Dyanpar
Kinmsa out pyé-zénéalozi lé sarzé zakri-d’frans.

Nora pi ryink mon batan-d’port an Z astèr
Nora mon fonnkèr anrosé, anmaré dann tout zargano mon sosyété
.

 

Il me faut me réfugier, agripper aux lectures marronnes de mes vers prosaïques !

Au bout de là, le chant se signe du Blouz Maloya-Krwazé…

Anpar tousala, anpar ali
Koman an zépïng lalwès planté dann kré bwa-d’rin
Koman doulèr i pèz an rézon paranpar lo kor sanm lokèr !

L’envol est complainte, Ranpar où se taisent les tambours, d’où s’élancent les fouké…

Anpar ali, koman flèr pozé si fonzon son zépol, karès dofé la ni lis son po blé
Blé koman koulèr nitane, blé koman kourone son rwayom, lot koté lao !

Et les lignes me bercent, Karès de la plaine des soka, du battant des larmes..

Anpar ali lamémwar-la, gèt koman li kour, koman li désot, koman li kapay  lélan dann kré laravine
Koman li pou fane lodèr péi-lakot-la, bordé lamor dann koko-sasèr son bann !

 

Il me faut inventer le monde en Maloya, réfléchir les essences !

Il me faut courir encore, aux seins des Tapkal, là, où réside ce moi, petit-fils lointain de celui qu’on ne bat pas; ce refuge encore inconnu, inaccessible vallée secrète d’où s’élèvent les fumées des encens, les complaintes des mères et les savoirs hérités des grands pays sacrés; là, il y habitent tous les Kréol-batar non-posédant, et leur zamérant plongées aux bras de ravine, sans sépulture, ni retournement !

 

Il me faut y retourner, sans peur des hallali(12) et des ala-li-la; il me faut me hisser koulisyé(13) aux franges-batardes, aux trames-métissées, il me faut user des lignes « impatenté », à me rendre libre, Lyane-Teny(14) !

1 Ny Taniny (Malg.) / Sa terre

2 Moringy (Malg.) / Art martial basé sur le self-défense et datant du 15e siècle

3 Transatlantic Free Trade agreement

4 Be nono (Malg.) / Gros sein

5 Corvette affectée à la traite négrière

6 (Malg.) / Étoile

7 (Malg.) / Terme générique servant à désigner les esclaves

8 (Malg.)  / Zanahary - Ancètres-Dieux

9 (Malg.) / Ancêtre

10 (Malg) / Esprit

11 Rhum de canne à sucre de mauvaise qualité (Tafia)  dans les colonies - Par extension dans le texte « Tonneaux »

12 Au sens figuré, « sonner l’hallali » s'applique à toute annonce de destruction et/ou de victoire sur quelqu'un ou quelque chose.

13 Profession parallèle à celle des agents de change de la Bourse de Paris

14 (Malg.) / Teny : Mot

bottom of page